Dikim ve İlk Yıl Budaması

İdeal olan fidan;  1-1,5 m. boyunda, 1,5 cm. den daha geniş çapta, 5-8 adet geniş açılı yan dal ihtiva eden fidanlardır. Ülkemizdeki fidanların çoğu kamçı şeklinde fidanlar olduğu için  dallı fidanları piyasada bulmak mümkün olmayabilir. Bu sebeple bundan sonraki anlattıklarımızı kamçı şeklinde bir fidan diktiğimizi varsayarak anlatacağız. Ayrıca yetiştiricilik açısından kamçı şeklindeki fidanların sakıncası olmadığını bilmekte  fayda vardır.

Daha önceden belirlenen dikim aralıklarında açılmış olan çukurlara fidanlar aşı noktası toprak yüzeyinden 5-10 cm. yukarıda kalacak şekilde dikildikten sonra  tepesi 70-75 cm. den kesilir. Tepe kesimi sadece dikim esnasında yapılır ve bir daha yapılmaz. Eğer fidanların gelişimi zayıf ise 2. yıl tekrar tepe kesimi yapılabilir. Bu durum sistemde genel bir kaide olmasına rağmen üreticiler yetiştirdikleri çeşide göre hareket etmek zorundadır. Örneğin; Yeşil elma denilen Granny Smith elma çeşidi çok dik büyüme ölü göz oluşturma eğilimindedir. Yani sınırlı sayıda ana ve yardımcı dal meydana getirmektedir. Bu sebeple böyle bir çeşitten bahçe kurulduğunda ana dal ve ana dallar üzerinde yardımcı dal oluşumu sağlamak için her yıl düzenli olarak tepe kesimi yapılma zorunluluğu vardır.

Büyüme sezonu başlangıcında destek sistemimiz kurulmuş olmalıdır. Bu destek sistemine lider bağlanır. Mümkün olduğu kadar lideri sabit tutmak önemlidir. Yalnız lideri destek sistemine sabitlerken kullandığımız malzemenin de esnek olması gerekmektedir. Eğer kullandığımız malzeme esnek değilse ileriki yıllarda gövde de kalınlaşma olacağı için kesme yapabilir

Tepesi70-75 cm. den vurulmuş fidanlarda, ilkbaharda topraktan 45-75 cm. yükseklikte birinci katı oluşturacak olan yan dallar çıkmaya başlar. Bu sürgünlerden tepe noktasına en yakın olan dal lider dal olarak seçilir. Sürgün uzunlukları 7,5-10 cm. olduğunda her iki haftada bir liderin 10 cm. altındaki sürgünler el ile veya makasla uzaklaştırılması gerekmektedir (Resim 27). Bu şekilde kesimler Temmuz sonuna kadar tekrarlanmalıdır.

Haziranın ortasından sonra dik büyüyen dalları lider ile 45-60^O  açı yapacak şekilde  açmak gerekmektedir.

Resim 27. Tepe kesimini müteakip çıkan lidere rakip sürgünlerin çıkarılması

Açı  genişletmek  için dal ufaksa kürdan, çamaşır mandalı, biraz büyükse dal açıcıı ağaç parçacıkları, çubuklar  veya  beton ağırlıklar kullanılabilir.

 Açı genişletmede kullandığımız bu materyaller Ağustos ayı sonunda çıkarılmalıdır.

Dal açımı yapılmamış (solda), mandalla dal açımı yapılmış (ortada) ve kürdanla dal açımı yapılmış (sağda) genç ağaçlar

 İkinci Yıl Budama ve Terbiye

   Bu sistemde liderin istisnai durumları hariç, dikim yılında budandıktan sonra tekrar budanmadığından bahsetmiştik. Eğer gelişme zayıfsa tekrar tepe kesimi yapılabilir. Ancak liderin ucunda çiçek tomurcuğu oluşmuşsa onu uzaklaştırmak gerekir. Aksi takdirde çiçek tomurcuğu liderin gelişmesini engeller.

Yan dallarda 1/3 oranında bir kısaltma yapılmalıdır. Bu işlem dallar üzerinde ikincil dal oluşumunu ve meyve gözü teşekkülünü sağlar.

Toprak seviyesinden itibaren 45 cm. e kadar olan mesafeden çıkan sürgünler uzaklaştırılır.

Fidanımızda istenilen dallanma olmamışsa yani 1-2 adet yan dal oluşmuşsa bu dallar çıkarılır ve yeni dikilmiş gibi tepesi 75 cm. den kesilir (Resim 29)

Kuvveti azaltmak için daha az budama yapılmalı, her kesimin sürgün büyümesini teşvik ettiği unutulmamalıdır. Dik sürgünler ve aşırı güçlü dallar, kırılmış veya hastalıklı dallar çıkartılır. Ağaç aşırı kuvvetli ise meyveye yatıncaya kadar  hiçbir dalı çıkartmamalıyız. Yalnızca yaz budaması yapılmalıdır.

Resim 29. Yetersiz dallanma nedeniyle tek kamçı haline getirilmiş iki yaşlı ağaç

Ağaç gençken ağacı zayıf yatay büyümede tutmak ve kuvvetli dik sürgün büyümesini ortadan kaldırmak unutulmaması gereken bir prensiptir.

İlkbahar gelişme periyodunda gözler uyanmaya başlayınca ilk katın 60 cm. üzerinde ilk kattan daha zayıf ikinci bir kat oluşturulmaya başlanır. Bu iki kat arasında kuvvetli dalların gelişmesine izin verilmez. Sadece zayıf meyve dalları bırakılır.

Haziran da dallar düşeyle 45-60^O’e  açı yapacak şekilde genişletilmelidir. Bu işlemi haziran ortasından önce yapmamak gerekir eğer yapılırsa obur dal oluşumu artacaktır.

Bu sistemde liderin mümkün olduğu kadar hızlı bir şekilde üst tele ulaşması sağlanmalıdır. Bu sebeple lidere rakip olan sürgünler uzaklaştırılmasına devam edilmelidir.

Ayrıca liderin yere dik pozisyonda durmasını sağlamak

Liderin serbest bir   şekilde büyümesi

için destek sistemine bağlanır (Resim 30).

Üçüncü Yıl Budama ve Terbiye

3.Yıl artık önemli miktarlarda meyve alınacağı için ağaçlar budanırken meyve gözüne dikkat edilmelidir.

Yan dallarda, çeşidin özelliğine göre 1/3 oranında bir kısaltma yapılabilir. Fakat ihtiyaç yoksa kesilmemesi daha iyidir.

Dik sürgünler ve aşırı güçlü dallar, kırılmış veya hastalıklı dallar çıkartılır. Toprak seviyesinden itibaren 45 cm. e kadar olan mesafeden çıkan sürgünler uzaklaştırılır.

Katlar arasında aşırı kuvvetli büyüyen sürgünler varsa çıkarılır.

                               Şekil 10: Üçüncü gelişme yılı

            İlkbahar gelişme periyodunda katlarımız iyice belirginleşmeye başlayacaktır. Lider istenilen seviyeye bu sezon sonunda ulaşır.

Haziranda önceki yıllarda yapıdığı gibi dalların açısının genişletilmesine devam edilir..

Aşırı meyve yükünden dolayı kırılmaları önlemek için meyve dallarını ve ana dalları tele bağlamak gerekecektir. Bu sebeple periyodik olarak yapılan bahçe kontrollerinde buna dikkat edilmelidir.

Liderin, yere dik pozisyonda durmasını sağlamak için destek sistemine bağlanmasını ihmal etmemek gerekir.

Verim Çağındaki Ağaçlarda Durgun Dönemde Uygulanan Budama

İdeal ağaç, toprak seviyesinden 0,6-1,1 m. yukarıda yaklaşık 4-5 daldan oluşan bir kata sahiptir. Alt katlara daha iyi ışık ulaşsın diye ilk katın üstündeki boşlukta sadece küçük meyve dalları kalmalıdır. Katın üzerindeki boşlukta bulunan dallar merkezi lidere kısa kesimlerle gençleştirilmek için yaklaştırılır. Alttakiler her zaman üsttekilerden geniş olmalıdır. Bu durumu sağlamak için çok acele edilmemelidir. Unutulmamalıdır ki bütün kesimler meyve tutumunu geciktirir.

4. Büyüme sezonunda ağaç iyi taşınan bir habitüs oluşturmuş olur. Aşağıda kat iskeletini oluşturan dallar korunmalıdır ve her katta 4 dal olana kadar ağaç iskeleti oluşturulmaya devam edilir. Sık dallar çıkarılır.

Yan dallarda zayıf dal üzerinden kısaltma kesimleri bu devreden sonra en çok kullanılan kesim şeklidir (Resim 31). Çok uzun olan dallar, sürgün veya spur tarafına kısaltılır. Bu kesimler sonucunda daha küçük fakat daha verimli gelişme olur.

Ağacın yukarı kısmındaki liderin çapının yarısından daha büyük olan dallar çıkarılırlar. Ağacın zirvesindeki daha zayıf meyve dalları bırakılır.

Resim 31: Yan dalların zayıf bir dal üzerinden kısaltılması

Geri kalan budamalar, alt iskelet üzerindeki dalların periyodik olarak yenilenmesidir. Bu dalların yaşları ilerlemiştir ve meyve yükünün altında eğilmiştir. Eğer kalıcı dallar diğer ağacın içlerine doğru veya sıra arasına doğru çok ilerlemeye başlarsa zayıf yan dala kadar tepeleri alınır veya tamamen yenilenir.

Budamaya başlarken meyve gözlerine dikkat etmek gerekir. Eğer çok sayıda çiçek gözü varsa budama daha sert yapılabilir.

Bazı çeşitlerde spur dallar üzerinde uzun yıllar meyve vermeye eğilimlidir. Spurlara yeterli güneş ışığı ulaştığı sürece büyük, iri, yüksek kaliteli meyve oluşturacaktır. Spur çeşitler (Örneğin Starkrimson delicious gibi) bu tarzdadır. Bu çeşitler çok az gençleştirme budamasına ihtiyaç duyarlar. Budama sadece yeterli güneş ışığını ulaştırmak içindir.

Verim çağındaki ağaçlarda yan dallarda uç kesimi genellikle tavsiye edilmez. Çünkü dallanmayı arttırır. Uç kesimi spur tip çeşitte bir dalın devamlı gelişmesini garanti altına almak ve sertleştirmek için kullanılır.

Granny Smith gibi çeşitler ölü göz oluşturmaya eğilimlidir, dalların ucunda meyve verir. Bu çeşitlerde meyve veren dalların oluşturulması çok hızlı olmalıdır. Gövdeye yakın yerlerde meyve almak ve ölü göz oluşumunu engellemek için yan dallarda uç kesimleri önerilebilir.

Verim çağında ağaç yüksekliği 2,5-3 m civarındadır. Ağaçlar bu yüksekliğe 3-4. büyüme sezonu sonunda gelmelidir. Bu yüksekliğe gelen ağacın liderine 2 yöntemden biri uygulanır (Şekil 11).

A-En üst dal telin diğer tarafına kıvrılabilir.

B- yaşlı dallar üzerinde daha zayıf yan dala kadar geriye budanır.

Büyük alanlarda üretim yapan yetiştiriciler için 2. yöntem hem daha pratiktir hem de iş gücü tasarrufu sağlamaktadır. Ancak küçük alanlarda üretim yapanlar 1. yöntemi de çok rahatlıkla uygulayabilirler.

Ayrıca çok dikkat edilmesi gereken noktalardan birisi de destek sistemine bağlanan ağaçlar her yıl mutlaka kontrol edilmeli, bağlandıkları noktalarda kopma, kesme ve ağaçlarda yatmaolup olmadığı tespit edilip gerekli önlemler alınmalıdır.

Verim Çağındaki Ağaçlarda Yaz Budaması

       Ağaçlar aşırı kuvvetliyse, meyvelere güneş ışığının ulaşması yetersiz olmaktadır. Hasattan 3-4 hafta kadar önce yapılan geç yaz budamaları meyve büyümesini çok az etkilemek suretiyle meyve rengini geliştirebilir.