Bilimsel sınıflandırma
Alem:     Plantae
Bölüm:     Magnoliophyta
Sınıf:     Magnoliopsida
Takım:     Brassicales
Familya:     Brassicaceae
Cins:     ''Brassica''
Tür:     ''B. oleracea''
Kültür Grubu :Brassica oleracea Capitata

1. Ekonomik Önemi, Anavatanı ve Yayılma Alanları

Lahana grubu sebzeleri Avrupa ülkelerinde yık boyunca, ülkemizde ise yılın bir iki ayı hariç bütün yıl boyunca pazarlanmakta ve değişik şekillerde sebze olarak tüketilmektedir. Yaprak lahanalar: Brassica olerancea L. Var. Acephala baş lahanalar; Brassica olerancea L. Var. Capitata kırmızı lahanalar; Brassica olerancea L. Var. Rubra, Savoy lahanası iese Brassica olerancea L. Var. Sabuuna olarak adlandırılmaktadır. (Şekil 13 a. Savoy lahanası b. Konik lahana, c. Beyazbaş lahana, d. Kırmızı lahana)

Ülkemizde lahanaların birçok değerlendirilme şekli olup, çiğ olarak tüketildiği gibi; salatası; kapuskası; etli, ve zeytinyağlı sarması ve turşusu yapılmaktadır.

Lahana grubu sebzelerin toplam ekim alanı yaklaşık 20 bin hektar üretim miktarı ise yıllara göre değişmekte olup 675-700.000 ton civarındadır. Bu üretimin yaklaşık 100.000 tonu yaprak lahana olup tamamına yakını Karadeniz bölgesinde üretilmektedir. Karadeniz bölgesi dışındaki bölgelerimizde, bölgenin değerlendirme şekillerine uygun lahana çeşitleri üretilerek tüketilmektedir.

Kırmızı baş lahananın üretimi batı ve güney bölgelerimizde yapılmaktadır. Bu lahanalar o yörenin değerlendirme alışkanlıklarına göre toprağa gömülerek saklanmakta ve daha sonra sebze olarak tüketilmektedir. Marmara bölgemizde üretilenler sarmalık, kapuskalık ve turşuluk çeşitlerdir. Batı bölgelerimizde üretilen lahanalar genellikle sarmalık çeşitler olup bunlar yaprakları ince, başları yumuşak ve yaprak damarları belirsiz olan beyaz baş lahanalardır.

Lahananın anavatanı olarak Kuzey Avrupa ülkeleri ve Baltık denizi kıyıları kabul edilmektedir. Lahana denize yakın, rutubetli olan tüm Avrupa kıyılarında geniş bir yayılma alanı bulmuştur. Fransa’nın Atlantik kıyıları, İrlanda ve İngiltere’nin güney kıyılarında yabani olarak yetişen lahana formları bulunmaktadır.

Brassica olerancea L. Var. Silvertis Dillingen’e (1956) göre lahananın yabanisi olarak kabul edilmektedir. Dillingen bu yabani formdan önce yaprak lahana Brassica olerancea L. Var. Acephala’nın ortaya çıktığını, daha sonra bu yaprak lahanadan dört alt varyetenin geliştiğini belirtmektedir. Çiçek yaprak ve gövdenin değişimi sonucu üç farklı grup oluşmuştur. Çiçek sapı ve çiçek değişimi ile brokkoli ve karnabahar, büyümenin kısıtlanması, tepe ve yan tomurcukların değişimi ile brüksel lahanası, baş ve yaprak lahanalar, gövdenin değişimi ile de alabaş’ın oluştuğu ileri sürülmektedir.

Rus araştırıcı Zhukowsky ise lahananın anavatanının Anadolu’nun Van yöresi olduğunu ve dünyanın en büyük lahanalının burada yetiştirildiğini bildirmektedir.

2. Morfolojik Özellikleri

2.1. Kök

Lahanalar oldukça derine giden kazık köklerin dışında bol miktarda saçak kök meydana getirirler. Kazık kök etli, kalın ve koniktir. Doğrudan tohum ekimi ile yapılan yetiştiricilikte tek bir kazık kök buna bağlı saçak kökler oluşur. Saçak kökler üzerinde bol miktarda kılcal kökler bulunur. Lahanalarda toprakla temas halinde bulunan gövde kısmından nadiren saçak kökler meydana gelebilir. Fidelerin dikimi ile yapılan yetiştiricilikle ana kazık kök fonksiyonunu kaybeder ve çatallanmış birkaç kazık kök toprak yüzeyine yakın ve bitkinin büyümesine bağlı olarak toprak üstü kısımlarının izdüşümü kadar bir alana yayılır. Doğrudan tohum ekimi yapıldığında toprak koşulları uygun ise lahananın kazık kökü 70-80 cm’lik bir derinliğe kadar inebilir.

2.2. Gövde

Lahanalarda gövdenin uzunluğu ve kalınlığı çeşitlere göre değişir. Yaprak ve baş lahanalarda kalın ve kısa bir gövde bulunmaktadır. Lahananın yaprakları gövdeye kısa ve uzun saplarla bağlanırlar. İlk oluşan yapraklar döküldüklerinde gövde üzerinde iz bırakırlar. Lahanalarda önceleri otsu yapıda olan gövde daha sonra öz kısmı yumuşak, dış kısmı selülozik yapıda sert ve dayanıklı bir dokuya dönüşmektedir. Lahanalarda gövde kalınlığı ortalama olarak 5-10 cm, gövde uzunluğu ise 30-50 cm arasında değişmektedir.

2.3. Yaprak

Lahana bitkisi iklim istekleri yönünden seçici değildir. Ancak kışlık sebzeler içinde yer alan lahananın anavatanı incelendiğinde ılıman bölgelerde de geniş bir yayaılma alanı bulduğu anlaşılmaktadır.

4.1. İklim İsteği

Lahana yetiştiriciliğinde sıcaklığın büyük önemi vardır. Özellikle çiçeklenme döneminde sıcaklık çok önemlidir. Yüksek sıcaklıklar sebze olarak değerlendirilen yaprakların kalitesini bozar. Gevrek yaprak yerine sert, sarmaya uygun olmayan yaprakların kalitesini bozar. Gevrek yaprak yerine sert, sarmaya uygun olmayan yapraklar meydana gelir. Bu nedenle sıcak yerlerde ve dönemlerde lahana yetiştiriciliği yapılmamalıdır. Sıcaklık kuraklık ile birleşince baş meydana getirme olayı olumsuz yönde etkilenir. Küçük baş oluşturulabilmesi için en uygun sıcaklığın 15-20 °C arasında olması istenir. Yaz ayları sonunda ve sonbahar yetiştiriciliğinde sıcaklığın düşmesi kaliteli baş oluşumuna yardımcı olmaktadır.

 Lahanalar çiçeklenebilmeleri için düşük sıcaklığa (10 °C altında) gereksinim duyarlar. Düşük sıcaklık istekleri karşılanmadığında bitkiler sürekli vegatatif devrede kalırlar. Bu bitkiler sürgün verir baş bağlar ve bu durum böylece devam eder. Bu konuda yapılan çalışmalarda sıcaklığın 15 °C’nin üzerinde seyrettiği durumlarda bitkilerin çiçeğe kalkmadığı tespit edilmiştir. Sıcaklık 10 °C civarında ise bitkiler 5-7 hafta sonra generatif döneme geçmekle ve çiçeklenmektedir. Sıcaklık 7°C civarında ise bu süre kısalmakta ve bitkiler 4 hafta içinde çiçeklenmektedirler.

Lahanaların ışık istekleriyle ilgili çok az sayıda araştırma bulunmaktadır. Lahanaların fazla ışıktan hoşlandığı, ışık miktarının az olduğu ağaç altlarında ve gölgeli yerlerde yetiştirilen lahanaların gelişme ve büyüme özelliklerinin yavaşladığı ve verimin düştüğü bilinmektedir. Nitekim yerli lahana çeşitlerinin uzun güne duyarlı olduğu bildirilmektedir. Ülkemizde yetiştirilen yerli lahanalar 2. Yılda çiçeklenirken, bu çeşitlerin Leningrad ve Mish bölgesinde aynı yıl içinde çiçeklendikleri görülmüştür. Bu bölgelerde ışıklandırma süresi ülkemiz koşullarından daha uzundur.

Lahanalar yağıştan zarar görmez, aksine daha iyi gelişirler. Lahana hava nemi yüksek deniz ve göl kenarları ile yüksek nemli yaylalarda çok iyi gelişmektedir. Dolu şeklinde yağışlar lahana bitkisinin yapraklarında zarar vermektedir. Bunun dışındaki yağış lahananın gelişme ve büyümesinin yanında kalite özellikleri üzerine de olumlu etki yapmaktadır. Yağışsız, çok kurak ve rutubetsiz yörelerde yetiştirilen lahanaların verimi ve kalitesi düşmektedir. Böyle duurumlarda sebze olarak değerlendirilen yapraklar sert, acı ve lezzetsiz olmaktadır.

Lahana bitkilerini rüzgar olumsuz yönde etkilemektedir. Rüzgar yapraklardan su kaybına ve bitkilerin devrilip toprakla temas etmesine neden olur. Su kaybı, yenen yaprakların kalitesini bozmaktadır. Devrilen bitkilerde ise ya gelişme yavaşlamakta, tada toprağa değen yapraklar çürümektedir.

Lahanaların fide gelişme dönemlerinde hastalık ve zararlılara karşı mücadele iyi yapılmalıdır. Özellikle yaprak bitleri ve lahana kelebeğine karşı çok dikkatli olunmalıdır.  Başlangıçta mücadele edilmezde lahana kelebeği lahananın yapraklarını pazarlanamaz hale getirir. Yaprak bitleri ise bitkinin büyüme ucuna yerleşerek baş yapmasını engeller. Lahanalar hastalıklar yönünden önemli bir sorun yaratmazlar.

6. Olgunluk, Hasat ve Depolama

Lahanalarda iyi bir yetiştiricilik yapılmışsa genellikle hasat bir defada yapılır. Ayrıca lahanalarda hasadı çeşidin iriliği, erkenciliği, yetiştirme ve bakım şartları ile pazar şartları etkiler. Ülkemizde yetiştirilen çeşitler yavaş ve kademeli olarak gelişir ve dikimden 3-6 ay sonra hasada gelirler. Ülkemizde lahanaların hasadına genellikle eylül-ekim aylarından itibaren başlanır. Soğuk bölgelerde lahanaların hasadı Kasım sonuna kadar mutlaka yapılmalıdır. Ilık ve don tehlikesi bulunmayan bölgelerde bitkiler tarlada bırakılarak pazarın talep durumuna göre istenilen dönemde hasat edilerek pazarlanırlar.

Lahanaların hasadı elle yapılır. Hasat olgunluğuna gelmiş lahanalar (şekil 14) toprak seviyesinden keskin bir bıçak veya satırla keserek hasat edilir. Kesilen başların dış tarafındaki bozuk yapraklar temizlenir. Pazar durumuna göre dış yaprakların temizlenmiş lahanalar satışa sunulur yada bozuk yaprakları temizlenmiş lahanalar soğuk hava depolarında muhafaza edilerek kademeli olarak pazarlanırlar. Lahanalar soğuk hava depolarında 4-6 ay saklanabilirler Normal saklama sıcaklığı 1-2 °C olup depo nisbi neminin %90-95 olması istenir.

Hasat edilen lahana başları renk ve şekil bakımından bir örnek ve sağlam olmalı, çatlak olmamalı, hastalık ve zararlı bulunmamalı ve değerlendirilecek yapraklar donmuş olmamalıdır.

Lahanalar genellikle ağırlıklarına göre boylara ayrılır 0.5-1.5 kg olanlar küçük boy, 1.5-3 kg olanlar orta boy, 3 kg’dan büyük olanlar büyük boy olarak gruplandırılır. Endüstride kullanılan lahanalarda sınıflama yapılmaz.